Σε πρόσφατη υπόθεση επί ενδικοφανούς προσφυγής που κατέθεσε εταιρία, η υπηρεσία της Γ.Δ. ΔΕΟΣ της ΑΑΔΕ αναφέρει στην απόφασή της ότι στο Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων (ΚΜΠΔ) πρέπει να καταχωρίζεται «κάθε φυσικό πρόσωπο που κατέχει τη νομική οντότητα», θεωρώντας το 25% απλή «ένδειξη». Η θέση αυτή, κατά την άποψή μας (εφόσον υπονοεί κάτι τέτοιο πραγματικά και δεν αποτελεί φραστικό λάθος), προσκρούει στο γράμμα της Οδηγίας 2015/849, στη δομή του ν. 4557/2018, στη νομολογία του ΔΕΕ, στα πρότυπα FATF, στις ίδιες τις δημοσιευμένες οδηγίες της Διοίκησης.

1. Η προσφυγή και ο ισχυρισμός της Γ.Δ. ΔΕΟΣ

Ιστορικό.
Εταιρία άσκησε ενδκοφανή προσφυγή στην υπηρεσία της ΓΕΝΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΕΛΕΓΧΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΩΝ (ΓΔΔΕΟΣ) - ΜΟΝΑΔΑ ΕΙΔΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ (ΜΕΟΕΛ) ΑΤΤΙΚΗΣ για πρόστιμο 20.000 ευρώ καθώς σύμφωνα με τον έλεγχο της σχετική υπηρεσίας δεν είχε καταχωρηθεί στο ΚΜΔΠ μέτοχος με ποσοστό 4%, ενώ αντίστοιχα είχαν δηλωθεί από την επιχείρηση ως πραγματικοί δικαιούχο ο μέτοχος με ποσοστό 96% (Διευθύνων Σύμβουλος), καθώς και δύο μέλη Δ.Σ. με ποσοστό 0%.  Ο ελεγκτικός μηχανισμός θεώρησε τη δήλωση ελλιπή (παράβαση της περ. γ΄ της παρ. 8 του άρθρου 20 του ν. 4557/2018) με το σκεπτικό ότι δεν είχε δηλωθεί ο τέταρτος μέτοχος κάτοχος του 4% των μετοχών. Η προσφυγή απορρίφθηκε και η ΓΔ ΔΕΟΣ επικύρωσε το πρόστιμο των 20.000 ευρώ.

Το βασικό σκεπτικό της ΓΔ ΔΕΟΣ ήταν το εξής:

«Σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 17 του ν. 4557/2018: «Πραγματικός δικαιούχος»: το ή τα φυσικά πρόσωπα, στα οποία τελικά ανήκει ο πελάτης, νομικό πρόσωπο ή νομική οντότητα, ή τα οποία ελέγχουν αυτόν, καθώς και το ή τα φυσικά πρόσωπα για λογαριασμό των οποίων διεξάγεται συναλλαγή ή δραστηριότητα. Ως «πραγματικός δικαιούχος» νοείται ιδίως:

α) Όσον αφορά στις εταιρείες: αα) Το ή τα φυσικά πρόσωπα στα οποία τελικά ανήκει η εταιρεία ή τα οποία ελέγχουν αυτή διά της κατοχής ή του ελέγχου αμέσως ή εμμέσως ικανού ποσοστού των μετοχών ή των δικαιωμάτων ψήφου ή άλλων ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων αυτής, μεταξύ άλλων και μέσω μετοχών στον κομιστή ή μέσω ελέγχου με άλλα μέσα.

Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από φυσικό πρόσωπο αποτελεί ένδειξη άμεσου ελέγχου αυτής. Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από άλλη εταιρεία, ο έλεγχος της οποίας ασκείται από φυσικό ή φυσικά πρόσωπα ή από περισσότερες εταιρείες που ελέγχονται από το ίδιο ή τα ίδια φυσικά πρόσωπα, αποτελεί ένδειξη έμμεσου ελέγχου. Ο έλεγχος με άλλα μέσα μπορεί να εξακριβωθεί, μεταξύ άλλων, με βάση τις προϋποθέσεις των παραγράφων 2 έως και 5 του άρθρου 32 του ν. 4308/2014......»
Με βάση τα παραπάνω πρέπει να καταχωρείται κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο κατέχει την νομική οντότητα. Τα αναφερόμενα σχετικά με κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας, αφορούν σε ένδειξη άμεσου ή έμμεσου ελέγχου αυτής και όχι στην κατοχή.

Η οδηγία της Ε.Ε. και ο ορισμός του πραγματικού δικαιούχου

Ο ορισμός του πραγματικού δικαιούχου ορίζεται στο άρθρο 3 σημείο 6 της Οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 (όπως ισχύει, κωδικοποιημένο με την Οδηγία 2024/1640). Πραγματικός δικαιούχος είναι κάθε φυσικό πρόσωπο «το οποίο τελικά κατέχει ή ελέγχει τον πελάτη». 
Ειδικά για τις εταιρείες, το σημείο 6 στοιχείο α΄ περ. i) ορίζει:

«το φυσικό πρόσωπο ή πρόσωπα, τα οποία τελικά έχουν στην κυριότητά τους ή ελέγχουν νομική οντότητα, έχοντας κυριότητα αμέσως ή εμμέσως σε επαρκές ποσοστό των μετοχών ή των δικαιωμάτων ψήφου ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος της εν λόγω οντότητας […]. 
Συμμετοχή 25 % συν μία μετοχή ή ιδιοκτησιακό δικαίωμα άνω του 25 % στον πελάτη που κατέχεται από φυσικό πρόσωπο αποτελεί ένδειξη άμεσης ιδιοκτησίας.»

Από την ως άνω διάταξη της οδηγίας προκύπτει καθαρά ο τρόπος εντοπισμού του πραγματικού δικαιούχου.  Πρώτον, ο δικαιούχος προσδιορίζεται με βάση την κατοχή «επαρκούς ποσοστού»,  δηλαδή δεν αρκεί οποιαδήποτε συμμετοχή, αλλά συμμετοχή ικανή να στοιχειοθετήσει κυριότητα ή έλεγχο. Δεύτερον, η αναφορά στο 25% λειτουργεί ως «ένδειξη» που εξειδικεύει πότε ένα ποσοστό θεωρείται «επαρκές». Η ίδια διάταξη προσθέτει ότι τούτο ισχύει «με την επιφύλαξη του δικαιώματος των κρατών μελών να αποφασίζουν ότι ένα μικρότερο ποσοστό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ιδιοκτησίας ή ελέγχου».

Τι συμβαίνει όμως σε περίπτωση που δεν μπορεί να προσδιοριστεί ο πραγματικός δικαιούχος με τα αναφερόμενα στην παραπάνω διάταξη; Το άρθρο 3 σημείο 6 στοιχείο α΄ περ. ii) της οδηγίας ορίζει ρητά:

«εάν, αφού εξαντληθούν όλα τα δυνατά μέσα και υπό τον όρο ότι δεν υπάρχουν βάσιμες υποψίες, δεν προσδιοριστεί πρόσωπο βάσει του σημείου i), ή εάν υπάρχει αμφιβολία ότι το ή τα πρόσωπα που προσδιορίστηκαν είναι ο ή οι πραγματικοί δικαιούχοι, το ή τα φυσικά πρόσωπα που κατέχουν θέση ή θέσεις ανώτατων διοικητικών στελεχών».

Συνεπώς σύμφωνα με την οδηγία, πρώτα αναζητείται ο δικαιούχος μέσω «επαρκούς ποσοστού» ή ελέγχου (σε πρώτο επίπεδο) και μόνο εάν κανείς δεν εντοπιστεί, γίνεται αναγωγή στα ανώτατα διοικητικά στελέχη (δεύτερο επίπεδο). Πουθενά δεν προβλέπεται η καταχώριση ως πραγματικών δικαιούχων όλων των μετόχων/εταίρων.

Τα διεθνή πρότυπα (FATF) και η νέα οδηγία (AMLR 2024/1624)

Η Σύσταση 24 του FATF και η ερμηνευτική της σημείωση προσδιορίζουν το 25% ως ανώτατο κατώφλι/αφετηρία. Τα κράτη μπορούν να χρησιμοποιούν κατώφλι έως 25% (ή και χαμηλότερο βάσει κινδύνου), ενώ πρόσωπο που ασκεί πραγματικό έλεγχο θεωρείται δικαιούχος ανεξαρτήτως ποσοστού. Η λογική είναι η «κλιμακωτή» (ownership → control by other means → senior managing official), είναι ταυτόσημη με εκείνη της Οδηγίας. Σε κάθε περίπτωση, το κατώφλι λειτουργεί ως εργαλείο εντοπισμού των ελεγχόντων.

Να υπενθυμίσουμε επίσης ότι ο νέος Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1624 (AMLR), που θα αντικαταστήσει σταδιακά την Οδηγία, διατηρεί αμετάβλητο το κατώφλι του 25% (με δυνατότητα μείωσής του, κατ’ εξαίρεση, για οντότητες υψηλού κινδύνου). Και στην οδηγία αυτή δεν αναφέρεται ουδεμία υποχρέωση καταχώρισης του συνόλου των μετόχων.

Ο Νόμος 4557/2018 που ενσωμάτωσε την ευρωπαϊκή οδηγία

Το σχετικό άρθρο του νόμου ν. 4557/2018 που ενσωμάτωσε την Οδηγία 2015/849 είναι το άρθρο 3 περ. 17 και αντιγράφει πλήρως τη διάταξη της οδηγίας σχετικά με τον ορισμό του πραγματικού δικαιούχου:

«Το ή τα φυσικά πρόσωπα στα οποία τελικά ανήκει η εταιρεία ή τα οποία ελέγχουν αυτή διά της κατοχής ή του ελέγχου αμέσως ή εμμέσως ικανού ποσοστού των μετοχών ή των δικαιωμάτων ψήφου ή άλλων ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων αυτής […]. Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από φυσικό πρόσωπο αποτελεί ένδειξη άμεσου ελέγχου αυτής.»

Η φράση «ικανού ποσοστού» (αντίστοιχη του ενωσιακού «επαρκούς ποσοστού») είναι το κλειδί: ο νόμος δεν καταχωρίζει «κάθε» ποσοστό, αλλά το ικανό/επαρκές ποσοστό, εκείνο που εξειδικεύει το 25%.

Η απόφαση για τη λειτουργία του Μητρώου

Στην υπουργική απόφαση 67343 ΕΞ 2019 (σχετικά με τη ρύθμιση ειδικών θεμάτων για την τήρηση και τη διαδικασία καταχώρισης στο Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων) και συγκεκριμένα στην παρ. 9 του άρθρου 2 αναφέρονται τα ακόλουθα:

«9. Ως πραγματικοί δικαιούχοι των νομικών προσώπων και οντοτήτων των παρ. 3 και 4 δηλώνονται ο πρόεδρος, ο γραμματέας, ο ταμίας ή/και ο διαχειριστής, εφόσον υπάρχει. Στους συνεταιρισμούς δηλώνονται ως πραγματικοί δικαιούχοι ο πρόεδρος, ο γραμματέας, ο ταμίας του ΔΣ, καθώς και τα φυσικά/νομικά πρόσωπα που κατέχουν ποσοστό μερίδων ίσο ή άνω του 25%.»

Αντιστοίχως, το άρθρο 4 της ίδιας απόφασης προβλέπει ότι για κάθε δικαιούχο καταχωρίζονται «ποσοστό ιδιοκτησίας, ποσοστό δικαιώματος ψήφου, δυνατότητα ελέγχου με άλλο τρόπο», δηλαδή τα στοιχεία που τεκμηριώνουν την ιδιότητα του δικαιούχου, όχι μια απλή λίστα μετόχων.

Επιπλέον στην υπουργική απόφαση  125209 ΕΞ 2022 (πρόσβαση στο Μητρώο) και συγκεκριμένα στο άρθρο 4  (παρ. 3 και 4) αναφέρονται τα ακόλουθα. 

Τα μέλη του ευρύτερου κοινού έχουν πρόσβαση στα στοιχεία του πραγματικού δικαιούχου που αφορούν στο επώνυμο, όνομα, πατρώνυμο, μήνα και έτος γέννησης, χώρα υπηκοότητας και στα στοιχεία των νομικών προσώπων που αφορούν στο είδος, αριθμό ΓΕΜΗ, επωνυμία, διακριτικό τίτλο, έδρα και στοιχεία επικοινωνίας. Για την περίπτωση νομικών προσώπων που κατέχουν ποσοστό μετοχών ή ιδιοκτησιακό δικαίωμα άλλων νομικών προσώπων, κατά τα οριζόμενα στην περ. 17 του άρθρου 3 του ν. 4557/2018, το ευρύτερο κοινό έχει πρόσβαση μόνο στα στοιχεία των τελικών πραγματικών δικαιούχων.

Το ίδιο το κανονιστικό πλαίσιο, δηλαδή, αντιλαμβάνεται το Μητρώο ως μητρώο τελικών δικαιούχων, όχι ως αντίγραφο του μετοχολογίου.

Οι Συχνές ερωτήσεις/απαντήσεις της ΓΓΠΣ

2. Πως ορίζεται ο πραγματικός δικαιούχος;
Πραγματικός δικαιούχος (beneficial owner) θεωρείται κάθε φυσικό πρόσωπο στο οποίο πραγματικά ανήκει ή το οποίο ελέγχει πραγματικά μία εταιρική οντότητα ή για λογαριασμό του οποίου διεξάγονται συναλλαγές ή δραστηριότητες μιας εταιρείας. Η έννοια του πραγματικού δικαιούχου αντιπαραβάλλεται με την έννοια του νόμιμου κυρίου (legal owner) της νομικής οντότητας, ο οποίος δηλώνεται ως μέτοχος ασκών τον έλεγχο του νομικού προσώπου/οντότητας.

2. Ποιος θεωρείται πραγματικός δικαιούχος; Ποιες μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ελέγχου μίας εταιρείας, ώστε να προκύψει ο πραγματικός δικαιούχος;
Πραγματικός δικαιούχος θεωρείται το φυσικό ή τα φυσικά πρόσωπα στα οποία πραγματικά ανήκει ή τα οποία πραγματικά ελέγχουν μία εταιρική οντότητα. Η εξακρίβωση και ο έλεγχος της ταυτότητας των πραγματικών δικαιούχων επεκτείνεται, κατά περίπτωση, σε νομικές οντότητες που κατέσχουν άλλες οντότητες. Σκοπός είναι να αναζητηθεί και εντοπιστεί το φυσικό πρόσωπο το οποίο
τελικά ασκεί έλεγχο μέσω ιδιοκτησίας ή με άλλο τρόπο ενός νομικού προσώπου. Ο έλεγχος με άλλα μέσα μπορεί να περιλαμβάνει τα κριτήρια ελέγχου που χρησιμοποιούνται για την κατάρτιση των ενοποιημένων οικονομικών καταστάσεων, όπως μέσω (εξωεταιρικής) συμφωνίας μετόχων, της άσκησης δεσπόζουσας επιρροής ή της εξουσίας διορισμού ανώτερων διοικητικών στελεχών. Ενδείξεις
ελέγχου:
■ Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από φυσικό πρόσωπο.
■ Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από άλλη εταιρεία, ο έλεγχος της οποίας ασκείται από φυσικό ή φυσικά πρόσωπα ή από περισσότερες εταιρείες που ελέγχονται από το ίδιο ή τα ίδια φυσικά πρόσωπα.
■ Εάν μία μητρική οντότητα έχει την πλειοψηφία των δικαιωμάτων ψήφου των μετοχών, εταίρων ή μελών μίας άλλης οντότητας (θυγατρική).
(...)

Γ. Ενδεικτικές περιπτώσεις - Παραδείγματα
1. Εταιρεία μη εισηγμένη που εδρεύει στην Ελλάδα έχει εξαντλήσει όλα τα δυνατά μέσα προσδιορισμού του πραγματικού δικαιούχου ή έχει αμφιβολίες ως προς το πρόσωπο που προσδιορίστηκε. Ποιος θεωρείται ως πραγματικός δικαιούχος;
Στην περίπτωση αυτή και εφόσον έχουν εξαντληθεί όλα τα δυνατά μέσα και ελλείψει βάσιμων υποψιών ή εφόσον υπάρχουν αμφιβολίες ως προς το ότι το πρόσωπο που προσδιορίστηκε είναι ο πραγματικός δικαιούχος, θεωρείται πραγματικός δικαιούχος το ή τα φυσικά πρόσωπα που κατέχουν θέση ανώτατου διοικητικού στελέχους διευθύνοντος την εταιρεία.

Στις συχνές ερωτήσεις το «>25% από φυσικό πρόσωπο» κατατάσσεται ρητά στις «Ενδείξεις ελέγχου», με τελικό σκοπό «να αναζητηθεί και εντοπιστεί το φυσικό πρόσωπο το οποίο τελικά ασκεί έλεγχο».

Η πρακτική των άλλων κρατών-μελών της Ε.Ε.

Όλα τα κράτη της Ε.Ε έχουν μεταφέρει στο εθνικό τους δίκαιο το άρθρο 3 σημ. 6 της Οδηγίας με ταυτόσημη δομή —κατώφλι άνω του 25% (ιδιοκτησία ή έλεγχος) και επικουρική αναγωγή στα ανώτατα διοικητικά στελέχη— ενώ κανένα δεν επιβάλλει καταχώριση του συνόλου των μετόχων ανεξαρτήτως ποσοστού.

Για παράδειγμα στη Γερμανία ο νόμος περί πρόληψης ξεπλύματος (Geldwäschegesetz, §3) ορίζει ως δικαιούχο το φυσικό πρόσωπο με άνω του 25% κεφαλαίου, άνω του 25% δικαιωμάτων ψήφου ή αντίστοιχο έλεγχο. Όταν κανείς δεν πληροί τα κριτήρια αυτά, καταχωρίζεται ο «fiktiver wirtschaftlich Berechtigter» (πλασματικός/κατά πλάσμα δικαιούχος), ήτοι οι διαχειριστές ή τα μέλη του διοικητικού οργάνου (Geschäftsführer/Vorstand). Στη Γαλλία, το άρθρο R561-1 του Code monétaire et financier θέτει το ίδιο κατώφλι (άνω του 25% κεφαλαίου/ψήφων ή έλεγχος) και, ελλείψει τέτοιου προσώπου, δηλώνεται ο νόμιμος εκπρόσωπος/διευθύνων (représentant légal, dirigeant).

Ενδεικτικός πίνακας ορισμένων κρατών μελών

Επίλογος.